Is Duitsland sinds 13 maart 2016 een ‘normaal’ land?

Radicaal rechtse partijen zijn in vele landen in Europa electoraal succesvol en hebben zich stevig genesteld op de uiterste rechterflank. Duitsland is tot nu toe een uitzondering.  De  institutionele en culturele waakzaamheid  in Duitsland tegen neo-nazisme werpt een barrière op tegen uiterst rechtse partijen.  De doorbraak van de AfD bij de verkiezingen van afgelopen zondag in de drie Duitse deelstaten Baden -Württemberg, Saksen-Anhalt en Rijnland-Palts is dan ook opmerkelijk.  De partij was weliswaar al in vijf deelstaten vertegenwoordigd en wist ook bij de Europese verkiezingen in 2014 resultaat te boeken, maar het succes bij de recente deelstaatverkiezingen roept de vraag of de Duitse uitzonderingssituatie voorbij is.  Zal de AfD ook doorbreken op landelijk niveau bij de Bondsdagverkiezingen in 2017 en een blijvende factor worden op uiterst rechts?

De meningen daarover zijn verdeeld. Volgens sommige commentatoren is er sprake van ‘normalisering’  van de Duitse politiek. De doorbraak  van de AfD maakt een einde aan de kunstmatige uitsluiting van rechts populistische partijen en zet een streep onder de erfenis van het nazi verleden volgens deze analisten. ( Zie NRCHandelsblad 4 maart 2016)  Anderen, waaronder politici van de gevestigde partijen in Duitsland, stellen daarentegen dat de populariteit van de AfD sterk afhankelijk is van het verhitte vluchtelingendebat en weer zal afnemen als het vluchtelingenvraagstuk uit de aandacht verdwijnt.

De laatsten hebben gelijk dat de populariteit van de AfD sterk samenhangt met het vluchtelingenvraagstuk. De opmars van de AfD in de peilingen begon toen eind september vorig jaar het vluchtelingendebat in Duitsland opkwam. Als het vluchtelingendebat luwt zal de AfD het vast en zeker moeilijker krijgen. De situatie is wat dat betreft enigszins vergelijkbaar met die van de jaren 90 van de vorige eeuw. Toen was er ook sprake van een asielcrisis en kregen extreem-rechtse partijen als NPD en DVU electoraal de wind in de zeilen. De NPD brak door in de deelstaat Saksen en de DVU in Saksen-Anhalt, de deelstaat waar nu de AfD de grootste winst behaalde. De NPD en DVU hebben echter nooit een doorbraak weten te maken op landelijk niveau. De parallel met de asielcrisis van de jaren 90 gaat echter maar ten dele op. Voor de AfD zijn de electorale vooruitzichten gunstiger dan voor NPD of DVU indertijd.

In de eerste plaats is de AfD met veel meer electorale overmacht doorgebroken dan andere uiterst rechtse partijen in het verleden ooit gelukt is. Niet alleen is de AfD de tweede partij geworden in Saksen-Anhalt volgens de exit polls, maar ook in de westelijke deelstaten heeft de AfD het opmerkelijk goed gedaan. Alleen de Republikaner hebben in het verleden goed gescoord in één westelijke deelstaat:  in Baden Württemberg haalden ze in in 1992 en 1996 respectievelijk 10,9 en 9,1 %. Met meer dan 15% overtreft de AfD dat resultaat ruim.

Ten tweede is de voedingsbodem voor de AfD en voor andere radicaal rechtse partijen in Europa veel breder dan de huidige asielcrisis. Ook al zal de AfD minder spectaculair scoren als het debat over de aanpak van Merkel verstilt, dan nog hoeft de partij niet te wanhopen.   Immigratie en integratie zijn ook zonder chaotische vluchtelingenstromen belangrijke issues. waarop de AfD zich kan profileren. Angst voor moslimterrorisme zal ook als deze asielcrisis geluwd is niet verdwenen zijn. Als de AfD het voorbeeld van andere radicale rechtse partijen in Europa volgt en zich het immigratie issue in bredere zin toe eigent kan de partij het ook op de langere duur goed doen. De AfD lijkt daar ook op uit te zijn. Een uitgelekt ontwerp verkiezingsprogramma voor 2017 laat zien dat de AfD zich wil profileren als anti-islam partij door besnijdenis van jongens te verbieden en een verbod op minaretten na te streven. (zie Duitsland nieuws)

Ten derde, de AfD bevindt zich ook in een gunstiger situatie dan de NPD en DVU wat betreft de partijreputatie. De laatste partijen worden zonder meer als extreemrechts beschouwd en hebben daarmee een voor veel kiezers afschrikwekkend stigma. De NPD bijvoorbeeld wordt door het Bundesamt für Verfassungsschutz als een racistische en anti-constitutionele partij beschouwd en een mogelijk partijverbod staat op de politieke agenda. In tegenstelling tot deze partijen heeft de AfD geen wortels in neo-nazistische subculturen, maar een ontstaansgeschiedenis als respectabele eurosceptische partij.

Hoewel er dus veel te zeggen valt voor het idee dat Duitsland voorgoed veranderd is, moet  bij de stelling dat Duitsland  ‘genormaliseerd’  is toch ook een kanttekening geplaatst worden. Sinds de AfD in 2015 een ruk naar rechts maakte heeft de partij meer extremisten aangetrokken en is de reputatie van de partij verslechterd. Een deel van de gematigde stroming is in 2015 uit de partij gestapt en intern is de lijn van de partij nog allerminst uitgekristalliseerd. Het is mogelijk dat de partij nog verder naar rechts opschuift dan nu al het geval is en dat zal voor veel kiezers een brug te ver zijn.  In Duitsland ligt de juridische lat nog steeds hoger dan in andere Europese landen als het gaat om verdediging van de constitutie en bestrijding van racisme. Voor de AfD zal het daarom moeilijker zijn dan voor andere radicale rechtse partijen in Europa om zich als legitieme partij te bewijzen. Toch zal dat de enige manier zijn om de in Duitsland relatief hoge kiesdrempel bij landelijke verkiezingen te passeren. De hamvraag is daarom of de AfD al dan niet verder opschuift naar rechts in de komende tijd.